Odleżyna to miejscowe uszkodzenie skóry i głębiej położonych tkanek, które powstaje zwykle nad wyniosłością kostną. Jej główną przyczyną jest długotrwały ucisk. Gdy ciężar ciała przez dłuższy czas naciska na ten sam niewielki obszar, naczynia krwionośne zostają ściśnięte, tkanki są niedotlenione i zaczynają obumierać.
Do ucisku często dołączają inne czynniki:
- siły ścinające – gdy ciało zsuwa się po siedzisku, skóra „zostaje w miejscu”, a głębsze tkanki się przesuwają,
- tarcie – np. przy niewłaściwym przesadzaniu lub przesuwaniu osoby po powierzchni,
- wilgoć – pot, mocz lub kał osłabiają naskórek i czynią go podatnym na uszkodzenia,
- niedożywienie i odwodnienie – utrudniają regenerację tkanek.
U osoby siedzącej cały ciężar tułowia skupia się na stosunkowo małej powierzchni pośladków i ud. Dlatego ryzyko odleżyn na wózku jest wysokie, nawet jeśli użytkownik spędza w nim „tylko” kilka godzin dziennie.
Gdzie u osoby na wózku pojawiają się najczęściej
Odleżyny powstają tam, gdzie kość znajduje się blisko powierzchni skóry, a tkanek miękkich jest niewiele. U osób poruszających się na wózku szczególnie narażone są:
- guzy kulszowe – kości, na których siedzimy, to najczęstsze miejsce odleżyn u osób na wózku,
- okolica kości krzyżowej i kości ogonowej – zwłaszcza gdy użytkownik zsuwa się do przodu i „siedzi na plecach”,
- okolice krętarzy (boki bioder) – przy zbyt wąskim siedzisku lub przechylaniu się na bok,
- łopatki i kręgosłup – przy twardym lub źle wyprofilowanym oparciu,
- pięty, kostki i stopy – przy źle ustawionych podnóżkach,
- łokcie – przy opieraniu się na podłokietnikach.
Kto jest najbardziej narażony
Szczególnie wysokie ryzyko dotyczy osób, które:
- nie są w stanie samodzielnie zmienić pozycji,
- mają zaburzone czucie, np. po urazie rdzenia kręgowego, i nie odczuwają dyskomfortu sygnalizującego ucisk,
- są w podeszłym wieku – skóra seniorów jest cieńsza i mniej elastyczna,
- chorują na cukrzycę, miażdżycę lub inne choroby wpływające na krążenie,
- zmagają się z nietrzymaniem moczu lub stolca,
- są niedożywione, odwodnione lub mają bardzo niską albo bardzo wysoką masę ciała,
- spędzają na wózku większą część dnia.
Personel medyczny ocenia ryzyko za pomocą skal, np. skali Norton lub Braden. Jeśli opiekujesz się osobą z grupy ryzyka, poproś pielęgniarkę lub lekarza o taką ocenę – pomoże ona dobrać odpowiednie środki zapobiegawcze.
Odciążanie – podstawa profilaktyki
Żaden sprzęt nie zastąpi regularnej zmiany pozycji. To najważniejszy element zapobiegania odleżynom.
Jak często odciążać ciało?
Zalecenia pielęgniarskie mówią, że osoba siedząca na wózku powinna odciążać miejsca narażone na ucisk co 15–30 minut. Jeśli nie jest to możliwe, nieprzerwane siedzenie w wózku nie powinno trwać dłużej niż 2–3 godziny. W łóżku zmiana pozycji powinna następować co 2–3 godziny.
Sposoby odciążania na wózku
- „Pompki” na podłokietnikach – uniesienie ciała na rękach na kilkanaście–kilkadziesiąt sekund. Sprawdza się u osób z wystarczającą siłą w kończynach górnych.
- Pochylenie w bok – przeniesienie ciężaru na jeden pośladek, a potem na drugi.
- Pochylenie do przodu – oparcie tułowia na udach lub stoliku odciąża guzy kulszowe i kość krzyżową.
- Odchylenie wózka (tilt) – w wózkach z funkcją odchylania całego siedziska opiekun może przenieść ciężar ciała z pośladków na plecy bez przesadzania podopiecznego.
- Przesadzenie – na łóżko, fotel lub leżankę, aby zmienić pozycję na dłużej.
Dobrym pomysłem jest ustawienie przypomnienia w telefonie lub zegarku – zwłaszcza u osób z zaburzeniami czucia, które nie odczuwają potrzeby zmiany pozycji.
Dopasowany wózek i poduszka
Źle dobrany wózek może sam w sobie powodować odleżyny. Zbyt szerokie siedzisko sprzyja przechylaniu się na bok, zbyt głębokie – zsuwaniu się do przodu i nacisku na kość krzyżową, a źle ustawione podnóżki przenoszą cały ciężar ud na pośladki. Dlatego profilaktyka zaczyna się od właściwego doboru i ustawienia wózka.
Najważniejsze elementy to:
- właściwa szerokość i głębokość siedziska, dopasowane do wymiarów użytkownika,
- regulowane oparcie, najlepiej z możliwością odchylania całego siedziska, które pozwala okresowo odciążyć pośladki,
- podnóżki ustawione na odpowiedniej wysokości – tak, by uda równomiernie spoczywały na siedzisku, a stopy stały płasko,
- poduszka przeciwodleżynowa dobrana do poziomu ryzyka – piankowa, żelowa lub powietrzna.
Szczegółowo o tym, jak poszczególne regulacje wpływają na wygodę i bezpieczeństwo, przeczytasz w artykule o tym, jak działa wózek inwalidzki komfortowy z regulowanym oparciem, podnóżkami i poduszkami. To dobry punkt wyjścia dla opiekunów, którzy dopiero wybierają sprzęt lub chcą sprawdzić, czy obecny wózek jest prawidłowo ustawiony.
Na co uważać przy poduszkach
- Unikaj poduszek w kształcie obwarzanka (z otworem w środku) – zamiast odciążać, mogą utrudniać przepływ krwi w tkankach wokół otworu.
- Nie podkładaj dodatkowych kocy i ręczników pod poduszkę przeciwodleżynową – zmniejszają jej skuteczność.
- Sprawdzaj ciśnienie w poduszkach powietrznych zgodnie z instrukcją producenta.
- Wymieniaj zużyte poduszki – pianka z czasem traci sprężystość.
- Pamiętaj o kierunku ułożenia – wiele poduszek jest wyprofilowanych i ma oznaczony przód i tył.
Codzienna kontrola i pielęgnacja skóry
Oglądaj skórę codziennie
Przynajmniej raz dziennie, najlepiej podczas toalety lub przy zmianie pozycji, obejrzyj miejsca narażone na ucisk: pośladki, kość krzyżową, biodra, łopatki, pięty i łokcie. Użytkownik wózka, który robi to samodzielnie, może posłużyć się lusterkiem na długiej rączce.
Zasady pielęgnacji
- myj skórę łagodnymi środkami i dokładnie, ale delikatnie ją osuszaj – bez pocierania,
- stosuj preparaty natłuszczające i nawilżające na suchą skórę,
- przy nietrzymaniu moczu lub stolca jak najszybciej zmieniaj wyroby chłonne i stosuj kremy ochronne tworzące barierę na skórze,
- wybieraj ubrania z naturalnych, oddychających materiałów, bez grubych szwów, kieszeni i ćwieków w miejscach ucisku,
- unikaj nadmiaru talku i zasypek – mogą się zbrylać i podrażniać skórę,
- nie masuj zaczerwienionych miejsc nad kośćmi – masaż może dodatkowo uszkodzić niedotlenione tkanki.
Bezpieczne przesadzanie
Podczas przesadzania unikaj ciągnięcia i przesuwania osoby po powierzchni – to powoduje tarcie i siły ścinające. Lepiej unieść ciało lub skorzystać z deski transferowej, maty ślizgowej albo podnośnika. Fizjoterapeuta może nauczyć opiekuna i podopiecznego bezpiecznych technik przenoszenia.
Odżywianie i nawodnienie
Skóra i tkanki potrzebują budulca do regeneracji. Niedożywienie jest jednym z czynników ryzyka, na które można realnie wpłynąć. W profilaktyce odleżyn ważne są:
- odpowiednia ilość białka – mięso, ryby, jaja, nabiał, rośliny strączkowe,
- regularne posiłki – kilka mniejszych posiłków dziennie zamiast dwóch dużych,
- warzywa i owoce – źródło witamin, m.in. witaminy C, ważnej dla gojenia,
- nawodnienie – dobrze nawodniona skóra jest bardziej elastyczna i odporna na uszkodzenia.
Jeśli podopieczny traci na wadze, ma słaby apetyt lub problemy z przełykaniem, warto skonsultować się z lekarzem lub dietetykiem. Mogą zalecić np. specjalistyczne preparaty odżywcze.
Najczęstsze błędy opiekunów
- Przekonanie, że dobra poduszka wystarczy – sprzęt wspiera profilaktykę, ale nie zastąpi regularnego odciążania.
- Pozostawianie osoby na wózku przez cały dzień bez przerw na zmianę pozycji.
- Pozwalanie na zsuwanie się z siedziska – pozycja „na plecach” przenosi ucisk na kość krzyżową i generuje siły ścinające.
- Masowanie zaczerwienionych miejsc.
- Używanie poduszek z otworem zamiast poduszek przeciwodleżynowych.
- Rzadka kontrola skóry – pierwsze objawy są łatwe do przeoczenia, zwłaszcza na pośladkach.
- Niedostosowanie wózka do zmian – po utracie lub przybraniu na wadze ustawienia wózka i rozmiar poduszki trzeba sprawdzić ponownie.
Pierwsze objawy – kiedy reagować
Najwcześniejszym sygnałem ostrzegawczym jest zaczerwienienie, które nie blednie po uciśnięciu palcem i nie znika po odciążeniu tego miejsca przez kilkadziesiąt minut. Inne objawy to:
- miejsce cieplejsze lub chłodniejsze niż otaczająca skóra,
- stwardnienie lub obrzęk,
- zmiana koloru skóry na sinawą lub fioletową,
- ból lub pieczenie w danym miejscu (jeśli użytkownik ma zachowane czucie),
- pęcherz, otarcie lub przerwanie ciągłości skóry.
Jeśli zauważysz takie zmiany, natychmiast odciąż to miejsce, nie siadaj na nim i skontaktuj się z lekarzem lub pielęgniarką. Wczesna reakcja często pozwala zatrzymać proces, zanim powstanie rana. Nie stosuj samodzielnie środków takich jak woda utleniona czy spirytus – mogą podrażniać i uszkadzać tkanki.
Najczęściej zadawane pytania
Jak często osoba na wózku powinna zmieniać pozycję?
Zaleca się odciążanie miejsc narażonych na ucisk co 15–30 minut, np. przez uniesienie się na podłokietnikach, pochylenie w bok lub do przodu albo odchylenie wózka. Jeśli to niemożliwe, siedzenie bez przerwy nie powinno trwać dłużej niż 2–3 godziny.
Czy poduszka przeciwodleżynowa wystarczy, by zapobiec odleżynom?
Nie. Poduszka zmniejsza i lepiej rozkłada nacisk, ale nie eliminuje go całkowicie. Profilaktyka wymaga połączenia dobrej poduszki, dopasowanego wózka, regularnego odciążania, pielęgnacji skóry i odpowiedniej diety.
Jaka poduszka jest najlepsza dla osoby z wysokim ryzykiem odleżyn?
Przy wysokim ryzyku najczęściej zaleca się poduszki powietrzne lub żelowe o wysokiej zdolności rozkładania nacisku. Ostateczny wybór warto skonsultować z lekarzem, pielęgniarką lub fizjoterapeutą.
Czy sprzęt przeciwodleżynowy jest refundowany?
Tak, materace i poduszki przeciwodleżynowe mogą być refundowane przez NFZ na podstawie zlecenia lekarskiego, w ramach określonych limitów. Osoby z orzeczeniem o niepełnosprawności mogą też ubiegać się o dofinansowanie wkładu własnego z PFRON za pośrednictwem PCPR lub MOPS.
Czy odleżyny mogą pojawić się u osoby, która jeździ na wózku samodzielnie?
Tak. Nawet aktywni użytkownicy wózków są narażeni na odleżyny, zwłaszcza jeśli mają zaburzone czucie. Dlatego regularne odciążanie i kontrola skóry są ważne niezależnie od poziomu samodzielności.
Podsumowanie
Odleżyny u osób poruszających się na wózku nie są nieuniknione. Regularne odciążanie ciała, dobrze dopasowany wózek z odpowiednią poduszką, codzienna kontrola skóry, staranna higiena i właściwe odżywianie pozwalają w większości przypadków skutecznie im zapobiec. Najważniejsza jest systematyczność i szybka reakcja na pierwsze niepokojące objawy. Warto też korzystać ze wsparcia pielęgniarki, fizjoterapeuty i lekarza – zarówno przy doborze sprzętu, jak i przy nauce codziennej profilaktyki.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej. W przypadku zauważenia zmian na skórze skontaktuj się z lekarzem lub pielęgniarką.